Inleiding en algemeen
Wat is estate planning? - De sociale aspecten van estate planning - Inleiding - Schenkingen -Schenkingsclausules - Schenkingsrecht - De uitsluitingsclausule en successierecht - Tot slot
Wat is estate planning?
'Estate' is het Engelse woord voor nalatenschap. Estate planning is een uit de Verenigde Staten overgewaaid begrip dat wordt gebruikt voor de advisering die zich richt op de juridische en fiscale begeleiding van de overgang en instand-houding van (familie)vermogens.
Estate planning heeft tot doel een opgebouwd vermogen fiscaal zo voordelig mogelijk over te dragen aan erfgenamen. Stijgende beurskoersen, de ontwikkelingen op de woningmarkt en het gunstige economische klimaat hebben een behoorlijke uitwerking gehad op de omvang van de Nederlandse familievermogens.
De druk van het successierecht die rust op de overgang van het te vererven vermogen is dan ook behoorlijk opgelopen.
Estate planning is een onderdeel van 'financial planning'. Financial of financiële planning heeft meer te maken met vermogensbeheer, uw pensioenregeling en de op lange termijn gewenste bestedingsruimte.
Het totaal van de belastingdruk van de inkomstenbelasting speelt daarbij een belangrijke rol.
Bij estate planning gaat het vooral om maatregelen die u kunt treffen om de toekomstige nalatenschap zo klein mogelijk te maken en daarmee het totaal verschuldigde successierecht te beperken.
Daar komt aardig wat bij kijken. Bij uw planning heeft u te maken met schenken, het erfrecht, het huwelijksvermogensrecht en het fiscaal recht. Het gaat dan om vragen als:
- Moet u uw huwelijkse voorwaarden wijzigen of niet?
- Kunt u het beste tijdens leven uw vermogen overdragen?
Van groot belang is dat de te treffen regelingen goed op elkaar aansluiten.
De sociale aspecten van estate planning
De notaris zal in zijn advies aan u benadrukken dat besparing van successierechten niet het enige aspect is waarmee bij estate planning rekening moet worden gehouden. Niet alles mag worden opgeofferd aan belastingbesparing.
Om tot een zo verantwoord mogelijke keuze te komen is het noodzakelijk een duidelijke afweging tussen de voor- en nadelen van overheveling van vermogen te maken. Beslissingen die nu worden genomen zullen waarschijnlijk pas na jaren gevolgen hebben.
In de tussentijd kan er veel veranderen.
Een nadeel van vermogensoverheveling bij leven is dat er in veel gevallen direct belasting moet worden betaald. Bij estate planning heeft u te maken met schenkingsrecht en successierecht.
Het heffen van schenkingsrecht vindt plaats als u reeds tijdens leven vermogen overdraagt.
Successierecht wordt geheven bij de vererving van de nalatenschap. De tarieven voor het schenkingsrecht en successierecht zijn gelijk (de vrijstellingen verschillen). Zo bezien is het schenkingsrecht dus eigenlijk een voorschot op het door uw erfgenamen verschuldigde successierecht dat u bij leven voor hen voldoet.
Betaling van schenkingsrecht kan daarom als een liquiditeitsnadeel worden gezien.
U kent waarschijnlijk het gezegde 'Eens gegeven blijft gegeven'; schenkingen zijn in beginsel onherroepelijk en kunnen achteraf niet meer ongedaan worden gemaakt.
En verliest u na vermogensoverheveling niet uw financiële onafhankelijkheid ten opzichte van uw kinderen?
Het is dan ook belangrijk dat u met de notaris de vraag beantwoordt hoe u de zeggenschap over uw vermogen behoudt.
Uitgangspunt bij het treffen van regelingen voor het geval van overlijden is meestal dat de langstlevende echtgenoot (of partner) verzorgd achterblijft. De langstlevende moet kunnen voortleven op de wijze zoals hij dat tijdens het leven van de andere partner gewend is geweest.
Inleiding
Het belangrijkste argument vóór vermogensoverdracht tijdens uw leven is dat een aanzienlijke besparing van successierecht kan worden bereikt, doordat de overgehevelde vermogensbestanddelen geen onderdeel meer uitmaken van het te vererven vermogen. Schenkingen moet u niet zo maar doen. Het is aan te raden hiervoor een schenkingsprogramma op te stellen. U zou voor een bepaalde periode kunnen kiezen, bijvoorbeeld van 5 jaar of 10 jaar, om gespreid in deze periode schenkingen te doen. Een ander voordeel van het doen van schenkingen is dat de groei van het vermogen niet meer met successierecht wordt getroffen en belastingvrij bij de kinderen komt. Soms kan ook inkomstenbelasting worden bespaard.
Voorbeeld
Een vader met één kind bezit een vermogen van 300.000,-.
Vader is al op leeftijd en wil gedurende een periode van 3 jaar, elk jaar aan zijn kind een bedrag van 50.000,- schenken.
In dit voorbeeld (en ook in andere in deze brochure opgenomen voorbeelden) verwaarlozen we het rendement dat vader van zijn vermogen maakt en nemen we aan dat de jaarlijks te heffen schenkingsrechten gelijk blijven. De tarieven zijn van 2004.
Uitwerking
Over 50.000,- is het kind 3.156,- schenkingsrecht verschuldigd.
Na drie jaar is dat opgelopen tot totaal 9.468,- (a).
Zou vader zonder geschonken te hebben zijn overleden dan betaalt het kind successierecht over 300.000,- en dat bedraagt 45.334,- (b).
Na de gedane schenkingen bedraagt de nalatenschap 150.000,-, waarover successierecht is verschuldigd 17.620,- (c).
Totaal is aan belasting verschuldigd: (a) 9.468 schenkingsrecht + (c) 17.620,- successierecht = 27.088,- (e).
Zonder de schenkingen zou het kind 45.606,- (b) successierecht verschuldigd zijn geweest.
Het voordeel bedraagt:
(b) 45.344,- minus (e) 27.088,- = 18.246,-.
Toelichting
De successiewet kent een dubbele progressie. Het te betalen schenkings- of successierecht hangt af van de graad van verwantschap tussen schenker/erflater en begiftigde/erfgenaam of legataris. Hoe verder de (bloed) verwantschap, des te hoger de belasting. De te betalen belasting hangt ook af van de hoogte van de verkrijging. Hoe meer men ontvangt, hoe hoger het tarief.
De tarieven die in schijven zijn ingedeeld zijn dus mede afhankelijk van de omvang van de schenking en lopen op van 5% tot 27% (tarief toepasselijk voor kinderen).
Door het doen van laag of lager ingeschaalde schenkingen wordt een progressievoordeel behaald. Hoe meer men namelijk erft, des te meer successierecht aan 'de top' wordt betaald. Als gevolg van de schenkingen wordt de 'top' afgeroomd en een progressievoordeel bereikt.
Schenkingen
Een schenking is een overeenkomst waarbij de schenker zich verbindt aan de begiftigde een vermogensbestanddeel af te staan zonder tegenprestatie en met de bedoeling de begiftigde te bevoordelen.
Een schenking kan geschieden in geld of andere goederen: onroerend goed, effecten (beursaandelen, obligaties, aandelen in groeifondsen of beleggingsinstellingen) aanmerkelijkbelangaandelen, maar ook kunst en antiek. Ook kwijtschelding op een vordering, bijvoorbeeld wegens uitgeleend geld aan uw kind, is een schenking. Bij de keuze welke vermogensbestanddelen over te dragen spelen persoonlijke overwegingen een rol, maar ook fiscale: de grootste belastingbesparing treedt op bij schenking van vermogensbestanddelen, waarvan mag worden verwacht dat deze sterk in waarde zullen stijgen. Verder behoeft niet alleen schenkingsrecht van belang te zijn, maar kunnen andere belastingen een rol spelen zoals overdrachtsbelasting bij overdracht van onroerend goed en inkomstenbelasting.
Vanaf 1 januari 2003 is voor een schenking in beginsel geen notariële akte nodig.
Geld kan overhandigd worden of door overschrijving op een bankrekening van de begiftigde worden gestort. Dit geldt ook voor effecten die bij een bank zijn gedeponeerd.
Deze kunt u giraal naar uw kinderen overschrijven.
Wel is een notariële akte nodig als u bijvoorbeeld onroerende zaken schenkt of aandelen in uw BV. En ook een schenking "ter zake des doods", waarbij de begiftigde het geschonkene pas krijgt bij het overlijden van de schenker, moet in een notariële akte.
Om de schenking te bewijzen is het aan te bevelen de schenking schriftelijk vast te leggen (in een notariële of onderhandse akte).
Bijvoorbeeld is ten opzichte van de fiscus van belang op welke datum de schenking is gedaan in verband met de 180 dagen termijn, die hierna aan de orde komt. Het kan ook zijn dat u op de schenking bepaalde bedingen van toepassing wilt laten zijn. Hierna wordt ingegaan op de uitsluitingsclausule die aan een schenking verbonden kan worden. Gaat uw kind scheiden dan zal een advocaat van de 'ex' schoonzoon of schoondochter een bewijs vragen dat een dergelijke clausule is gemaakt.
Voor de fiscus is de zogenaamde '180-dagen regeling' van belang.
Deze regeling kent de successiewet om te voorkomen dat men in het zicht van overlijden nog een voordeeltje wil behalen door een deel van het vermogen te schenken in plaats van te laten vererven.
De regeling houdt in dat schenkingen die binnen een periode van 180 dagen vóór het overlijden van de schenker zijn gedaan alsnog bij zijn nalatenschap worden opgeteld. Hiervan is uitgezonderd een schenking ten bedrage van de eenmalig verhoogde vrijstelling die u aan kinderen tussen hun 18e en 35e verjaardag kunt doen. Het eventueel betaalde schenkingsrecht kan wel met het dan te betalen successierecht worden verrekend maar het behaalde tariefsvoordeel is verloren.
Bij het doen van een schenking doet u er verstandig aan met uw notaris te overleggen welke bepalingen eventueel aan de schenking kunnen worden verbonden en zonodig schriftelijk kunnen worden vastgelegd.
Gedacht kan worden aan de volgende bepalingen:
- de uitsluitingsclausule;
- de vrijstelling van inbreng van schenkingen;
- het bewind.
Schenkingsclausules
De uitsluitingsclausule
Veel ouders gunnen hun kinderen graag een voordeel, maar willen niet dat vervolgens na een echtscheiding de ex-echtgenoten van hun kinderen recht hebben op de helft van de schenking.
Dit gebeurt als uw kind in algehele gemeenschap van goederen was gehuwd. Bij de schenking kan worden bepaald dat het geschonkene en de opbrengsten daarvan niet zullen vallen in een (huwelijks)gemeenschap waarin uw kind is gehuwd of ooit gehuwd zal zijn. Een en ander geldt ook voor het geval uw kind als partner is geregistreerd.
Wat, als u geld overhandigt of overmaakt dan wel effecten overschrijft? Juist, dan moet worden bewezen dat de schenking 'onder uitsluiting' is gedaan en dan is het goed dat de schenking en de uitsluitingsclausule schriftelijk zijn vastgelegd. Het is verstandig de notaris dit te laten regelen opdat het stuk bewaard blijft.
Als u nu op het idee komt om de in het verleden gedane schenkingen alsnog op deze wijze vast te leggen met uitsluitingsclausule heeft dat geen zin. De clausule moet volgens de wet 'bij (het doen van) de gift' worden bedongen. Aan het slot van dit onderdeel van de site komt de uitsluitingsclausule nog een keer aan de orde, maar dan in verband met het successierecht.
De inbreng
Vaak bevoordelen ouders tijdens leven hun kinderen. Het ene kind kan hierbij meer krijgen dan het andere kind. Een schenking door een ouder aan zijn kind wordt niet als voorschot op het erfdeel beschouwd. Bij het overlijden van de ouder wordt ongelijkheid van schenkingen niet automatisch rechtgetrokken. Als u dit niet wilt, omdat u het ene kind niet boven het andere wilt bevoordelen, dan moet u bij de schenking bepalen dat de schenking moet worden verrekend. Dit heet inbreng. Het is verstandig dit schriftelijk vast te leggen. Is de inbreng niet geregeld bij de schenking, dan kan dit alsnog bij testament. Voor schenkingen van voor 1 januari 2003 geldt overigens het omgekeerde: in principe moeten deze door de kinderen worden verrekend met hun erfdeel, tenzij de inbreng is uitgesloten bij de schenking of bij testament. De vrijstelling van inbreng mag niet worden verward met het recht van uw kind op de legitieme portie. (De legitieme portie is een door de wet aan uw kind gegarandeerd deel, omgerekend in geld, waar het kind altijd recht op heeft.). Schenkingen leiden er niet toe dat de legitieme portie van een (ander) kind wordt verkleind.
Rekening houdend met in het verleden gedane schenkingen zal altijd moeten worden getoetst of het niet bevoordeelde kind tekort komt na de berekening van zijn legitieme deel in de nalatenschap.
Het bewind
Het kan voorkomen dat u van mening bent dat de begiftigde nog niet de volledige verantwoordelijkheid kan dragen voor de geschonken goederen. Dit kan te maken hebben met de leeftijd, of het uitgavenpatroon van de begiftigde. Houdt u er rekening mee dat jongeren op 18-jarige leeftijd zelfstandig bevoegd zijn over hun geld te beschikken. In zulke gevallen kan de schenker de geschonken goederen geheel of gedeeltelijk onder bewind stellen. Er is dan een bewindvoerder, bijvoorbeeld de schenker zelf, die nog gedurende een bepaalde periode de lakens uitdeelt.
Schenkingsrecht
Schenkingsrecht is de belasting die wordt geheven over de waarde van de geschonken goederen of van de bevoordeling die de begiftigde geniet. De schenker moet in Nederland wonen wil de Nederlandse fiscus kunnen heffen. De woonplaats van de begiftigde is niet van belang. De arm van de fiscus is echter lang. Als een Nederlander emigreert, bijvoorbeeld naar België, dan blijft gedurende 10 jaar na zijn vertrek de Nederlandse fiscus over de schenkingen heffen. Neemt de emigrant die de schenking heeft gedaan een andere nationaliteit aan, dan wordt de termijn tot één jaar teruggebracht. Voor schenkingen van ouders aan kinderen gelden vrijstellingen. Zo kennen we een jaarlijkse vrijstelling van 4.243,- (vrijstelling 2004) per kind. Ouders kunnen eenmalig aan hun kinderen tussen hun 18e en 35e verjaardag (de vrijstelling vervalt dus om 24.00 uur op de dag dat het kind de leeftijd van 35 jaar bereikt) belastingvrij een hoger bedrag schenken. Deze vrijstelling kan ook met succes benut worden als het kind waaraan wordt geschonken weliswaar ouder is dan 35 jaar, maar zijn echtgenoot nog niet. In 2004 mag deze schenking per kind niet meer dan ( 21.209,-) bedragen. (Vraag uw (kandidaat-)notaris om de actuele bedragen.)
Schenkingen door of aan twee personen die met elkaar gehuwd zijn, worden bij elkaar opgeteld. Het heeft dus geen zin een schenking te splitsen in een bedrag aan de zoon en een aan de schoondochter. Schenkingen die in de loop van één kalenderjaar aan een kind zijn gedaan, worden eveneens bij elkaar geteld als ware het één schenking. Als het al wat oudere schenkers betreft kan het zinvol zijn in december een schenking te doen en in januari daarna. Binnen korte tijd kan dan een aanmerkelijk bedrag worden geschonken en kan twee maal van de tarieven en vrijstellingen gebruik worden gemaakt.
Niet alleen schenkingen aan kinderen, maar ook aan kleinkinderen kunnen interessant zijn met name als de kinderen het vermogen zelf niet nodig hebben. Het vermogen kan dan een generatie overslaan en wordt bij overlijden van de kinderen niet belast met successierecht.
Wel dient u op het volgende bedacht te zijn: Schenkingen tussen ouders en kinderen worden zoals gezegd bij elkaar geteld als zij gedurende de loop van één jaar zijn gedaan. Voor schenkingen aan anderen, dus ook aan kleinkinderen, wordt deze periode verlengd tot twee jaren. Het belastingtarief dat geldt voor kleinkinderen is het percentage dat voor kinderen geldt vermeerderd met 60%. Voor schenkingen aan anderen, dus ook aan kleinkinderen, geldt (slechts) een vrijstelling per kleinkind van 2.546,- (vrijstelling 2004) per twee jaar, mits niet meer dan dit bedrag wordt geschonken. De vrijstelling voor het successierecht is veel hoger, deze bedraagt 8.483,-, mits niet meer dan dit bedrag wordt verkregen (vrijstelling 2004). Het kan interessant zijn (als de kinderen daartegen geen bezwaar hebben) om bij testament aan de kleinkinderen te schenken, dat heet dan 'legateren'. Legaten gelden als aftrekpost in de nalatenschap zodat de kinderen daarover geen successierecht verschuldigd zijn. De kleinkinderen ontvangen een legaat gelijk aan de vrijstelling belastingvrij.
Wie betaalt het schenkingsrecht?
Hoofdregel is dat de begiftigden, bijvoorbeeld uw (klein)kinderen het schenkingrecht verschuldigd zijn. Het is ook mogelijk dat de schenker het schenkingsrecht voor zijn rekening neemt. Men noemt dit: 'de schenking geschiedt vrij van recht'. In feite gebeurt het volgende: u geeft een bedrag aan uw kind, waarover hij schenkingsrecht moet betalen. Doordat u ook dit recht betaalt schenkt u dit dus eigenlijk ook. Over deze extra 'schenking' moet uw kind opnieuw schenkingsrecht betalen, dat u weer voor uw rekening neemt. Wie hierover nadenkt komt vrij snel tot de conclusie dat er een oneindige reeks van steeds kleinere schenkingen ontstaat. De wetgever heeft hiervoor een oplossing bedacht. U schenkt het bedrag èn het schenkingsrecht, dit heet het primaire recht. Over het geschonken bedrag en het (eenmalig te heffen) primaire recht wordt dan het uiteindelijke verschuldigde recht berekend.
Bij grotere schenkingen (en dus bij een hogere progressie) kan een schenking vrij van recht een fiscaal voordeel opleveren.
Voorbeeld
Opa schenkt aan een kleinkind 75.000,- (a) vrij van recht, dat wil dus zeggen dat opa zelf het schenkingsrecht betaalt.
Het schenkingsrecht bedraagt 10.665,-. De belaste verkrijging bedraagt nu 75.000,- + 10.665,- = 85.665,-.
Het daarover verschuldigde - ten laste van de schenker komende - recht bedraagt 12.752,-(b). Het kleinkind verkrijgt dan netto 75.000,-.
Had opa een bruto schenking gedaan van 87.752,- ( 75.000,-(a) plus het schenkingsrecht van 12.752,- (b)), onder de voorwaarde dat het kleinkind zelf het schenkingsrecht betaalt, dan zou het kleinkind daarover 13.252,- verschuldigd zijn en slechts 74.500,- (c) overhouden. Het voordeel bedraagt 500,- ( 75.000,- (a) minus 74.500,- (c)).
De uitsluitingsclausule en successierecht
Hiervoor kwam de uitsluitingsclausule bij de bespreking van schenkingen al ter sprake.
De erflater of schenker heeft de bevoegdheid aan wat van hem wordt verkregen de voorwaarde te verbinden dat die verkrijging niet in een huwelijksgemeenschap valt. De schenking of erfenis blijft te allen tijde het privébezit van de ontvanger. De uitsluitingsclausule kan niet door de kinderen bijvoorbeeld bij het wijzigen van huwelijkse voorwaarden terzijde worden geschoven.
Bij overlijden van een kind valt de verkregen erfenis of schenking buiten de huwelijksgemeenschap en vergroot daardoor de nalatenschap.
Dit kan uit successierechtelijk oogpunt welk eens vervelend uitpakken. Om te voorkomen dat de kinderen worden belemmerd bij hun successieplanning, kan de uitsluitingsclausule achterwege worden gelaten of worden bepaald dat de gevolgen ongedaan gemaakt worden als het huwelijk van het kind door overlijden wordt ontbonden.
Tot slot
In dit onderdeel van de site is een aantal hoofdlijnen geschetst op het gebied van estate planning. Na het lezen ervan zal het u duidelijk zijn geworden, dat het hier geen eenvoudige materie betreft. De notaris is een veelzijdig jurist. Hij is de deskundige bij uitstek met een voorlichtende taak op breed terrein. Zijn meerwaarde ligt in het combineren van zowel juridische als fiscale aspecten. U mag van hem verwachten dat hij u wijst op alle gevolgen van uw opdracht.