Afwikkeling van een nalatenschap

Inleiding - Verklaring van erfrecht - Aanvaarden van een nalatenschap - Executeur - Successierecht en -aangifte - Belangrijke gegevens voor nabestaanden of executeur

Inleiding

Bij het afwikkelen van een nalatenschap is de notaris een belangrijk adviseur.
In sommige gevallen is de notaris zelfs onmisbaar, bijvoorbeeld:
als er een of meer erfgenamen minderjarig zijn;
als er erfgenamen zijn die niet het vrije beheer over hun vermogen hebben (dit zijn mensen die bijvoorbeeld onder curatele staan of van wie hun goederen onder bewind staan);
indien de erfgenamen niet tot overeenstemming komen;
als de nalatenschap complex is; of
wanneer registergoederen moeten worden verdeeld.
Indien er minderjarige erfgenamen zijn of erfgenamen die niet het vrije beheer over hun vermogen hebben zal de nalatenschap namens hun op grond van de wet beneficiair aanvaard moeten worden. Dit betekent dat zij voor eventuele schulden in de nalatenschap niet aangesproken kunnen worden. Dit beneficiair aanvaarden geschiedt door het afleggen van een verklaring bij de rechtbank. Na het aanvaarden van de nalatenschap kan er nog (afhankelijk van de situatie) voor bepaalde handelingen toestemming van de rechter zijn vereist.
Indien de erfgenamen niet tot overeenstemming komen is de notaris een onpartijdige adviseur. Dat komt vooral van pas als er ruzie is. Hij zal dan proberen te bemiddelen.
Ook in geval van een complexe nalatenschap zal de rol van de notaris belangrijk zijn. Hierbij moet u vooral denken aan dat er bijvoorbeeld veel erfgenamen zijn verspreid over verschillende families.
De erfgenamen kunnen roerende goederen in onderling overleg verdelen. Bij registergoederen kan dat niet. Hiervoor is altijd een notariële akte nodig. Als de erfgenamen besluiten dat een van hen het registergoed op zijn naam krijgt (bijvoorbeeld moeder die in het huis blijft wonen), moet daarvoor een notariële akte worden opgemaakt die ingeschreven wordt in de openbare registers (kadaster).

Verklaring van erfrecht

De meeste nalatenschappen komen gelukkig zonder al te veel complicaties tot een einde. Ook dan dient er echter vaak de huIp van de notaris te worden ingeschakeld. In de meeste gevallen dient er namelijk een verklaring van erfrecht te worden overlegd om over bankrekeningen vrij te kunnen beschikken. Op het moment dat een bank op de hoogte raakt van het overlijden van een rekeninghouder zal de bank de rekening blokkeren. Niet zo gek, want het is voor de bank pas zeker wie de erfgenamen zijn als er een verklaring van erfrecht is. Als de bank immers gelden zou uitbetalen aan iemand die achteraf helemaal geen erfgenaam blijkt te zijn, dan moet de bank aan de werkelijke rechthebbende naderhand alsnog uitbetalen. In de algemene voorwaarden van een bank staat te lezen dat familieleden verplicht zijn melding te maken van het overlijden.
Ook al is de rekening geblokkeerd, in de praktijk blijkt dat de bank, in afwachting van de verklaring van erfrecht, vrijwel altijd bereid is de nota van de begrafenisondernemer te voldoen.
Ook bij een zogenaamde 'en/of-rekening' kan de bank besluiten de rekening te blokkeren totdat er zekerheid is wie de erfgenamen zijn. Vaak maakt de bank een uitzondering als het een en/of-rekening van twee echtgenoten betreft, maar een verplichting is dat niet. Te meer omdat een en/of-rekening helemaal niet automatisch betekent dat het saldo beiden toekomt.
Een veel voorkomend misverstand in dit verband betreft de bankmachtiging. Degene die gemachtigd is om geld op te nemen en overboekingen te doen, kan dit niet meer doen na het overlijden van de volmachtgever. Een machtiging (of volmacht) eindigt bijna altijd door het overlijden van de volmachtgever. De notaris zal moeten worden ingeschakeld voor een verklaring van erfrecht.
Een verklaring van erfrecht is een door een notaris opgemaakte verklaring waarin staat vermeld wie de erfgenamen zijn. De notaris maakt deze verklaring aan de hand van door hem te verzamelen gegevens.
Hij controleert hierbij bij het Centraal Testamentenregister of de overledene een testament heeft opgesteld en zal bij het bevolkingsregister een erfgenamen onderzoek doen. Om deze redenen kan het enkele weken tot soms enkele maanden (als er veel erfgenamen zijn of als ze moeilijk te vinden zijn) duren voordat de notaris een verklaring van erfrecht kan afgeven.
De notaris zal normaal gesproken de erfgenamen aanschrijven om hun op de hoogte te brengen van de nalatenschap en hun hierbij vragen of zij de nalatenschap willen aanvaarden. In sommige gevallen zal de notaris ook een volmacht sturen waarmee één erfgenaam gemachtigd wordt om namens de erfgenamen op te treden.
Voor het opstellen van de verklaring van erfrecht zal de notaris te volgende stukken nodig hebben (voorzover van toepassing):

kopie overlijdensakte;
kopie trouwboekje;
kopie testament (notaris controleert nog altijd of dit ook het laatste testament is);
kopie huwelijksvoorwaarden;
namen, geboortedatum en huidige adressen van de vermoedelijke erfgenamen.

Aanvaarden van een nalatenschap

Inleiding
Iedereen droomt wel eens dat een rijk, onbekend familielid overlijdt en allemaal blije erfgenamen achterlaat die een groot bedrag overgemaakt krijgen. Helaas blijkt uit de praktijk dat nalatenschappen ook een negatief saldo kunnen vertonen. Het kan ook voorkomen dat op het moment van het overlijden van de erflater nog niet bekend is of de boedel positief of negatief is, bijvoorbeeld omdat er nog een procedure bij de rechtbank over een schadeclaim loopt. Ook kan tegen 'de erfgenamen van' iemand die tijdens zijn leven een risicovol beroep of bedrijf had nog na zijn dood een proces worden aangespannen.

Als erfgenaam heeft u de volgende drie mogelijkheden:

De nalatenschap aanvaarden.
Hierdoor wordt u niet alleen gerechtigd tot de baten (de positieve bestanddelen), welke behoren tot de nalatenschap, maar ook aansprakelijk voor de schulden.
Indien de schulden hoger mochten zijn dan de baten, moet dit verschil uit eigen vermogen worden bijgepast.
De nalatenschap aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving.
Als er twijfel of te weinig zekerheid bestaat over de omvang van een nalatenschap, kunnen de erfgenamen ook de boedel aanvaarden 'onder het voorrecht van boedelbeschrijving'. Zij aanvaarden, maar als blijkt dat de boedel toch negatief is (de rechter wijst een lopende claim toe of een onbekende schuldeiser meldt zich), dan zijn de erfgenamen alleen aansprakelijk voor zover er baten in de boedel zitten. Deze baten moeten dan ook uitsluitend aangewend worden om de schulden te betalen.
Ook voor deze procedure bestaan enkele formaliteiten die de notaris kan verrichten. Er is een aantal situaties waarin men altijd onder het voorrecht van boedelbeschrijving moet aanvaarden, bijvoorbeeld als er minderjarige erfgenamen zijn of als er erfgenamen zijn die niet het vrije beheer over hun vermogen hebben. Aanvaarden onder het voorrecht van boedelbeschrijving noemt men ook wel beneficiaire aanvaarding. De afwikkeling van een beneficiaire aanvaarding kent zijn eigen regels.
Ook hier geldt dat men zich niet 'als erfgenaam mag gedragen' wil men niet het risico lopen toch volledig aansprakelijk te zijn voor de schulden.
Indien een erfgenaam als vereffenaar in de vervulling van zijn verplichtingen in ernstige mate verwijtbaar tekortschiet, kunnen de schuldeisers van de erflater zich ondanks de beneficiaire aanvaarding toch op het eigen vermogen van die erfgenaam/vereffenaar verhalen.
De nalatenschap verwerpen.
De erfgenamen zijn in beginsel aansprakelijk voor de schulden van de overledene. De erfgenamen kunnen daarvoor zelfs in hun privé-bezit worden aangesproken. Daarom heeft iedere erfgenaam het recht de nalatenschap te weigeren. Dit recht heeft ook een legataris met betrekking tot het legaat. De erfgenaam moet in een zo vroeg mogelijk stadium kenbaar maken of hij van het weigeringsrecht gebruik wil maken. De wet zegt namelijk dat als iemand eenmaal heeft geaccepteerd, deze persoon daarna niet meer kan verwerpen. Met accepteren staat gelijk 'het zich als erfgenaam gedragen'. Het weigeren (verwerpen) van een nalatenschap gaat gepaard met enkele formaliteiten bij de rechtbank. De notaris kan dit regelen.
Voor de mogelijkheden 2 en 3 dient bij de rechtbank een verklaring te worden afgelegd, waarvoor €.94,00 griffierechten in rekening worden gebracht.

Executeur

Een oude tante heeft één neef en één nicht die in het buitenland wonen. Beide ouders van neef en nicht zijn overleden. Ieder krijgt de helft van tantes erfenis. 'Notaris, wie moet nu alles regelen als ik er niet meer ben?' De notaris adviseert haar een executeur te benoemen. Deze functionaris heeft tot taak de nalatenschap af te wikkelen. Daarbij behoort ook het regelen van de begrafenis of de crematie. De executeur kan één van de erfgenamen zijn, maar het kan ook een buitenstaander zijn. Vanaf 1 januari 2003 kan hij alleen in een testament worden benoemd, niet meer bij codicil. Benoemingen in een codicil van voor die datum blijven wel geldig. Het nieuwe erfrecht geeft een uitgebreide regeling ten aanzien van de bevoegdheden en plichten van de executeur. Hij krijgt het beheer over de nalatenschap en zal alle bezittingen onder zich mogen nemen. Hij zal de schulden moeten betalen, vorderingen innen, de huur opzeggen en legaten afgeven of uitbetalen. Hij kan ook een speciale opdracht krijgen, bijvoorbeeld om persoonlijke papieren te vernietigen of een goed tehuis voor de huisdieren te zoeken. De executeur moet er altijd voor zorgen dat een boedelbeschrijving wordt opgemaakt. Dat is een beschrijving van wat wordt nagelaten. Hij moet rekening en verantwoording afleggen aan de erfgenamen. De executeur is bevoegd de aangifte te doen voor het recht van successie (de belasting die kan worden geheven na het openvallen van een nalatenschap). Wanneer de executeur de aangifte zelf ondertekent, is hij aansprakelijk voor de betaling van de belasting. De wet regelt het loon voor de executeur: 1 procent van het vermogen op de dag van het overlijden. Maar de erflater kan bij de benoeming in het testament het honorarium ook zelf vaststellen, bijvoorbeeld op een vast bedrag.
Het is mogelijk in het testament de executeur nog meer bevoegdheden te geven. Hij kan dan als executeur-afwikkelingsbewindvoerder de nalatenschap zelfstandig afhandelen en verdelen. De notaris kan meer informatie hierover geven.

Successierecht en -aangifte

Inleiding
Er is belasting verschuldigd over alles wat verkregen wordt krachtens erfrecht. Deze belasting heet successierecht. Er zijn wel enige vrijstellingen. De hoofdregel is dat hoe verder verwijderd de bloedverwantschap is, des te hoger de belasting. Het tarief van het successierecht wordt per schijf vastgesteld. Hoe meer men erft des te meer successierecht moet over de top betaald worden. Het tarief van het successierecht bedraagt:
voor echtgenoten, geregistreerde partners, kinderen en ongehuwd samenwonenden (mits deze aan bepaalde voorwaarden voldoen) minimaal 5 procent en maximaal 27 procent;
voor ouders, broers en zusters minimaal 26 procent en maximaal 53 procent;
voor overige erfgenamen minimaal 41 procent en maximaal 68 procent
voor rechtspersonen met een goed doel bestaat een vast tarief van 11 procent. De belastingdienst moet het met het goede doel wel eens zijn.
De aangifte voor het successierecht moeten de erfgenamen (of moet de executeur) uiterlijk binnen acht maanden na het overlijden doen. Ook voor deze belastingaangifte bestaan formulieren die één van de erfgenamen medestal automatisch toegestuurd krijgt. Er zijn twee soorten formulieren: een uitgebreid aangifteformulier-Su en een verkorte versie, aangeduid met de letters Sk. Wordt geen formulier toegestuurd, dan moeten de erfgenamen er zelf achteraan gaan. Het principe van de aangifte is dat men precies opgeeft wat de bezittingen en schulden op het moment van overlijden waren. Het kan zijn dat hiervoor taxatierapporten moeten komen, bijvoorbeeld voor huizen of kunstvoorwerpen. Voor de waardering van effecten (aandelen en obligaties) geldt de slotnotering van de dag voor het overlijden zoals vermeld in de officiële prijscourant, uitgegeven door AEX-Data Services. Van bijna alle effecten staat hierin de koers vermeld die de erfgenamen voor het recht van successie moeten opgeven.
De schulden die op het moment van overlijden reeds bestonden, zijn aftrekbaar. Ook de begrafenis- of crematiekosten zijn aftrekbaar. De kosten om de boedel af te wikkelen zijn niet aftrekbaar voor het successierecht. Denk hierbij aan de notariskosten, taxatiekosten of de beloning voor de executeur.
Aan de hand van het ingevulde aangifteformulier stelt de belastingdienst de verschuldigde belasting vast.

Registergoed
Een huis/registergoed (vroeger genaamd: onroerend goed) kan één van de bestanddelen van een nalatenschap zijn. Soms is het gewenst dat er een taxatierapport komt. Niet alleen voor de erfgenamen onderling is dat van belang, maar ook voor de aangifte voor het successierecht. De mogelijkheid bestaat dat men de belastingdienst verzoekt een 'minnelijke waardering' te laten maken. Een door de erfgenamen aangewezen taxateur en een taxateur van de belastingdienst brengen dan gezamenlijk een taxatie uit, die bindend is voor de erfgenamen en de fiscus.

Kosten van de uitvaart
De kosten van begrafenis of crematie bedragen al gauw enkele duizenden euro's. Veel mensen hebben hiervoor een verzekering afgesloten. Als dat niet is gebeurd, dan moeten de erfgenamen die kosten zelf betalen. Uiteraard gaan deze kosten van het saldo van de boedel af.
De kosten van begrafenis of crematie zijn aftrekbaar bij de vaststelling van het successierecht, mits ze niet 'bovenmatig' zijn. Of dat zo is wordt van geval tot geval bekeken. Een uitkering van een begrafenisverzekering moet de belastingplichtige in mindering brengen op het aftrekbare bedrag. Daarnaast zijn de kosten voor een begrafenis of crematie in verband met het overlijden van een partner of kinderen jonger dan 27 jaar meestal ook aftrekbaar voor de inkomstenbelasting, te weten bij degene(n) die de nota heeft (hebben) voldaan.

Levensverzekering
Het uitgangspunt van de Successiewet is dat een uitkering krachtens levensverzekering bij de begunstigde is belast met successierecht. Een uitzondering maakt de wet als er voor die verkrijging niets is onttrokken aan het vermogen van de erflater. Hierbij is onder meer van belang wie de premie verschuldigd is en of u al dan niet getrouwd bent op huwelijkse voorwaarden, respectievelijk hoe het samenlevingscontract luidt.
Als twee mensen een huis kopen en daarbij een hypotheek met een levensverzekering nemen, is het fiscale advies de overlijdensrisicopremies 'kruiselings' te regelen (de één is de premies van de verzekering op het leven van de ander verschuldigd, en omgekeerd) of bij een 'gemengde' verzekering (bijvoorbeeld de spaarhypotheek) de premies te splitsen. Als een van hen overlijdt, dan hoeft de ander geen successierecht te betalen, omdat die persoon alle premies zelf was verschuldigd. Van groot belang hierbij is of de partijen in algehele gemeenschap van goederen zijn getrouwd en of de eventuele huwelijkse voorwaarden/partnerschapsvoorwaarden of de samenlevingsovereenkomst geen bepaling bevatten die deze regeling doorkruisen. De laatste jaren is er veel veranderd op dit gebied.
Het kan daarom verstandig zijn de bestaande huwelijkse voorwaarden nog eens voor te leggen aan de notaris voor advies hierover. Vooral bij partners die nog niet zo lang samenwonen is de belastingbesparing enorm.

Belangrijke gegevens voor nabestaanden of executeur

Een arts dient een verklaring van overlijden op te stellen, nodig voor de aangifte bij de burgerlijke stand.

Probeer na te gaan of er een testament of codicil is. Met name het donorcodicil is belangrijk in deze fase.
Van het overlijden moet aangifte worden gedaan bij de afdeling Bevolking van het gemeentehuis in de plaats van overlijden. De uittreksels uit het overlijdensregister zijn daar aan te vragen. Meestal zal dit echter door de uitvaartverzorger worden gedaan. Deze uittreksels zijn nodig voor onder meer het verkrijgen van een verklaring van erfrecht, het aanvragen van pensioen inzake de ANW (weduw(e)pensioen), het verkrijgen van verzekeringsgeld etc.
Indien de rekeningen bij bank of giro geblokkeerd zijn en er onvoldoende contant geld beschikbaar is om allerlei kosten te kunnen dekken, kan bij de notaris een verklaring van erfrecht worden aangevraagd. Dit is een verklaring van de notaris waarin staat wie de erfgenamen zijn en wie gerechtigd is of zijn om over de erfenis te beschikken. Men moet dan meenemen: bewijs van overlijden, uw trouwboekje, eventuele akte van huwelijksvoorwaarden, testament en de namen en adressen van alle kinderen. Geef alle (vermoedelijke) erfgenamen de gelegenheid om mee naar de (kandidaat-)notaris te gaan.
Tenaamstelling van spaarbankboekjes, giro- en/of bankrekening c.q. beleggingsrekening die op naam van de overledene of op beider naam staan, dient te worden gewijzigd. Bij opheffing van een bovenvermelde rekening moet een uittreksel uit het overlijdensregister of een verklaring van erfrecht worden overlegd.
De werkgever betaalt nog enkele maanden salaris uit. Denk in dit verband aan eventuele geblokkeerde bank- en girorekeningen waarvan dan geen geld kan worden opgenomen. De werkgever kan in dat geval het geld op een andere rekening laten storten.
Richt een aanvraag ter verkrijging van ANW aan het districtskantoor van de Sociale Verzekeringsbank, waaronder uw woonplaats ressorteert. Aanvraagformulieren zijn verkrijgbaar bij bovenvermelde districtskantoren en de postkantoren.
Zend een bericht aan bedrijfspensioenfondsen, Algemeen Burgelijk Pensioenfonds of verzekeringsmaatschappijen in verband met de uitkering van het pensioen etc. De uitkering geschiedt meestal drie maanden achteraf. Vergeet niet het bank- of gironummer te vermelden, waarop de u toekomende bedragen dienen te worden gestort.
Indien de overledene bij vorige werkgevers een pensioenverzekering had en deze premievrij is gemaakt, ook deze uitkering(en) aanvragen.
Alle maatschappijen waarbij verzekeringen zijn afgesloten, dienen van het overlijden in kennis te worden gesteld. Hierbij vermelden het polisnummer, alsmede namen en adressen van de nabestaanden. Ga na of er nog lopende verzekeringen zijn die premievrij zijn en/of die premievrij worden bij overlijden. Raadpleeg zo nodig een verzekeringsadviseur in deze. Voor polissen die van kracht blijven - bijv. brandverzekering op huis en/of inboedel - moet naamswijziging plaatsvinden.
Indien men een hypotheek heeft op het huis, verdient het aanbeveling de hypotheekakte te controleren of daarin een clausule is opgenomen waarin bepaald is of de hypotheek boetevrij kan worden afgelost met de uitkering van eventuele levensverzekering.
Bewaar alle rekeningen van de kosten in verband met overlijden gemaakt; deze kosten zijn voor een deel fiscaal aftrekbaar.
Zeg eventueel abonnementen op van tijdschriften, periodieken of vakliteratuur. Trek zonodig machtigingen tot automatische overschrijvingen bank en/of giro in.
Licht ziekenfonds- en/of ziektekostenverzekeringsmaatschappij in, daar de polis(sen) gewijzigd dien(en)t te worden. Heeft men een particuliere ziektekostenverzekering, ga desgewenst na of - gezien het verminderde gezinsinkomen - verzekering via het ziekenfonds mogelijk is.
Vraag advies aan een belastingsconsulent betreffende aftrekposten bijzondere lasten eenouder-gezin.
Indien persoonlijke leningen zijn afgesloten of aankopen zijn gedaan op afbetalingsvoorwaarden, ga dan na of het resterende bedrag in verband met het overlijden van de partner is kwijtgescholden.
Indien u niet voor een verplichte aanslag in aanmerking komt, vraag bij de Belastingdienst, waaronder uw woonplaats valt, een aangiftebiljet T aan, indien teruggave van loonheffing wordt verwacht. Eventuele terugzending - niet verplicht - van het ingevulde T-biljet moet in beginsel gebeuren binnen twee jaar na afloop van het kalenderjaar.
Eventuele aanvraag indienen voor gezinshulp bij instelling gezinszorg of instelling voor maatschappelijk werk.
Indien u nog niet over een testament beschikt, laat dit dan nu maken en regel de voogdij van uw minderjarige kinderen (de verzorging van uw kinderen na uw overlijden).
Beschikt u over een auto en gebruikt u deze niet meer, deel dan het Centraal Bureau Motorrijtuigenbelasting, Postbus 9047, 7300 GJ Apeldoorn, schriftelijk mede dat uw partner is overleden (datum van overlijden vermelden). Verzoek terugstorting van te veel betaalde motorrijtuigenbelasting. Geef bij verkoop van de auto deel I, II en III van het kentekenbewijs aan de koper af, nàdat een verklaring van vrijwaring - op het postkantoor verkrijgbaar - is ontvangen. Wordt de auto niet verkocht, doch naar de sloop gebracht, dient u deel I, II en III van het kentekenbewijs binnen twintig dagen op te zenden aan de Rijksdienst voor het Wegverkeer, Postbus 30.000, 9640 RA Veendam. Denk u eraan dat de belasting verschuldigd blijft zolang de auto niet op een andere eigenaar is overgegaan en zich op de openbare weg (ook parkeerplaats) bevindt.
Ga na of het mogelijk is verlaging van bepaalde tarieven aan te vragen, bijv. reinigingsrechten, milieubelasting, indien na het overlijden een eenpersoonshuishouding wordt gevoerd. Deze regelingen verschillen van gemeente tot gemeente. Daar door het overlijden een deel van het inkomen vervalt, bestaat de mogelijkheid dat men op grond van dit lagere (gezins)inkomen in aanmerking komt voor subsidieregelingen, zoals huursubsidie, studievergoedingen.
In een later stadium zijn van belang de inspecties der belastingen, maar ook bijvoorbeeld bestanden met abonnementen en automatische betalingen.
Als alle aanslagen binnen zijn, moet de boedel definitief worden afgewikkeld. De erfgenamen geven elkaar en de executeur kwijting.

Het is heel belangrijk zo snel mogelijk te overleggen wie de boedel gaat afwikkelen en hoe dat gebeurt. Er kunnen zaken zijn die direct aandacht nodig hebben, bijvoorbeeld effecten of register-goederen. Maak daarom zo snel mogelijk een afspraak met een notaris. Hij zal de nodige voorlichting kunnen geven.

Mobers & Dings notarissen, Panningen